Şirketler ve İktidar: Guatemala

Sanayi devriminin toplumlar üzerinde yadsınamaz bir etkinliği söz konusu olmuştur. Bu devrim;  birey yaşam standartları, toplum kavramı ve yaşam tarzı üzerinde önemli değişimleri beraberinde meydana getirmiştir. Bu değişimler içerisinde daha büyük çıktılara ulaşan bir diğer etken ise, iktidar yapısındaki çok başlılık olmuştur. Fransız devrimine kadar ki toplumsal statükoda iktidar yapısı teokratik ve monarşi yönetim anlayışı içerisinde; kral ve din adamları önderliğinde devam edilmiştir. Özellikle Fransız devrimiyle birlikte Burjuva sınıfı olarak adlandırılan yeni bir iktidar yapısının doğuşunun temelleri atılmış, yönetim anlayışına yeni bir çıkar grubu daha eklemiştir. Serbest piyasa ekonomisi ile daha özerk bir yapıya dönüşen bu yeni örgüt yapısı, zamanla yönetim üzerinde sarsılmaz bir ekonomik üstünlük sağlamıştır.  Bu yazımızda bu ekonomik iktidarı elinde bulunduran ve bu güç sayesinde devlet organlarının üstünde bir yapıya dönüşen The United Fruit Company (UFCO)’nin Guatemala  üzerinde etkisini ele alacağız.

Yer: Guatemala,

Başrol: UFCO,

Gizil “Kahraman”: Edward Bernays,

Diğer Karakterler: ABD (Dışişleri Bakanı John Foster Dulles, New York hukuk bürosu Sullivan, CIA direktörü Allen Dulles, Başkan Eisenhower vd.)

Düşman: Jacobo Árbenz Guzmán (Guatemala Başkanı)

United Fruit Company Darbesi

19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarına doğru ABD önemli bir tüketim meyvesi haline dönüşen muz, Amerika kıtası üzerinde yer alan; Guatemala, El Salvador, Honduras (Muz Cumhuriyeti), Nikaragua, Kosta Rika ve Panama ulusları üzerinde önemli bir meyve haline dönüşmüştür. Özellikle Guatemala'da faaliyetlerini sürdüren UFCO, bu topraklarda önemli bir başarı elde etmiş ve ülke toprağının %42’sini bu amaç doğrultusunda kontrolünde tutmayı başarmıştır. Bu amaca erişiminde dönemin başkanı Jorge Ubico’nun oldukça büyük bir etkisi olmuştur. Vergiden tamamen muaf olan, ülkenin iletişim ve demir yol ağlarının neredeyse tamamını elinde bulundurulmasında Ubico Oldukça cömert davranmıştır.  Bu hakimiyet zamanla şirketin Guatemala halkı üzerinde ağır çalışma şartları, düşük maaş, yüksek kâr sağlamaya politika özgürlüğü sağlamıştır. 1935 yılında “The Banana empire” Kitabının yazarları olan Charles Kepner ve Henry Soothill bu durumu şöyle yorumlamıştır:  UFCO rakiplerini boğmakta, Hükümeti ve demir yollarını yönetmekte ve tüketicileri sömürerek işçilere hükmetmektedir.

1944 Ekim Devrimi'nde Guatemala'nın ilk demokratik olarak seçilen başkan olarak Prof. Juan José Arévalo Bermejo seçilmiş ve bu değişim beraberinde toplum öncelikli bir politikanın başlangıcını sağlamıştır. 1951 yılında gelindiğinde Jacobo Árbenz Guzmar liderliği devralmış ve UFCO’nun tekelinde yer alan demiryolları ve limanlara alternatif yeni inşâlar sağlayarak bu üstünlüğü yıkmaya çalışmıştır. Daha sonra tarım reformunu çıkararak tarım arazilerini halkla sunma eylemi ülkedeki arazinin %42’sini elinde bulunduran UFCO için artık durdurulması gereken bir tehdit olarak görülmesine neden olmuştur.

Gizil Kahraman Edward Bernays

Bernays’a başvuran Fruit Campany, bu durumun düzeltmesi talebinde bulunulmuştur. Lobi faaliyetlerinin Önemini bilen Bernays bu durumu koşullar çerçevesinde bir fırsata çevirerek UFCO lehine fırsata dönüştürmüştür.  Toplumun irrasyonel davranış biçimini bilen ve yaşanılan anti-komünist tutumun farkında olan Bernays bu durumu fırsat bilip, Arbenz’i komünist olarak basına lansman ederek bir devlet sorunu haline getirmiştir. Bu durum daha sonra ABD’nin; CIA ve Fruit Campany aracılığıyla Arbenz’e yönelik darbe hareketiyle son ermiştir. Böylece bir şirket sorunu, PR aracılığıyla bir kamu sorunu haline getirilerek toplum manipüle edilmiş ve şirket yararına çözüme kavuşturmuştur.

Gramsci’nin ideolojik hegemonya kuramında Kitle iletişim araçlarına büyük önem atfetmiştir. Kitle iletişim araçları; yöneticilerin, elitlerin ve zenginlerin, fikir ve düşüncelerini toplumlara aktarmakta ve yaygın bir paylaşım ile bilinçler oluşturmaktadır. UFCO bu kara propaganda sürecinde ulusal radyo ve basılı mecraları oldukça sık kullanmış ve sürekli bir komünist Arbenz algısı oluşturmuştur. - soğuk savaş döneminde komünist eylemler oldukça tehlikeli ve korkunç olarak kabul edilirdi. Bu korkudan dolayı bazı Guatemala vatandaşlar, kötünün iyi olarak UFCO’yu desteklemiştir. – II. Dünya Savaş’ı alışkanlığı olan, uçaklardan bildiriler atma çalışmaları bu eylemde de kullanılmıştır.

UFCO’nun iktidar gücüne sahip olduğu tek ülke Guatemala olmamıştır. Muz Cumhuriyeti olarak adlandırılan Honduras’ta da bu tür ekonomik gücünü kullanarak ortak yönetime dahil olmuştur. Muz Cumhuriyeti tanımı, hakkında açılan davalardan kaçmak için Honduras kaçan O. Henry tarafından atılmıştır. UFCO, Honduras’da yaratmış olduğu bu haklar, ülkenin demokratik yönetim biçimiyle seçmiş olduğu yönetimi dahi pasifize eder bir konumda olmuştur.

Tarihin sayfalarında “bilinen” örneği olarak ele alınan bu  şirket ulusları, günümüzde de aynı etki ve kontrol mekanizması ile kazançlarını sürdürmektedirler. Çok uluslu yapılara bölünen bu tür yeni iktidar grupları, özellikle gelişmemiş veya gelişmekte olan ülkeler üzerinde yadsınamaz  etkinliklerine devam etmektedirler. Kendi medyasına (medyalarına) sahip olan bu tür ürün/hizmet sağlayıcı kuruluşlar bu yeni kazanımlar ile birlikte birer ideoloji üreticisine de dönüşmüşlerdir.